Que din as rumorosas

#conNomedeMuller: Mary Wollstonecraft

Mary por Mary Wollstonecraft

Wollstonecraft por John Opie, 1790-91

“Ao escribir esta novela, preferín retratar paixóns antes que costumes. En moitos casos, podería ter dado ás escenas un carácter máis dramático se tivese sacrificado o meu obxectivo principal: o desexo de mostrar o sufrimento e a opresión, exclusivos de mulleres, que proceden dunhas leis e costumes sociais partidistas. Na invención desta historia, esta idea puxo freo á miña fantasía e por iso este relato debería ser considerado como a historia da muller, máis ca dun indiviudo concreto. Tratei de que os sentimentos se personificasen”

(Maria or The Wrongs of woman)

Cando aludimos a Mary Wollstonecraft, estámonos a referir a unha das musas do feminismo que viviu hai máis de dous séculos (Londres, 27 de abril de 1759-10 de setembro de 1797) e que foi quen de ser escritora profesional, algo verdadeiramente insólito no século XVIII. A súa biografía e obra aparecen hoxe en día recollidas e analizadas en numerosas páxinas, ensaios, e toda clase de publicacións académicas ou non. Pensamos que a súa breve e nada convencional vida (non chegou ós corenta), daría para un denso guión dunha boa serie de televisión. A súa obra Vindicación dos Dereitos da muller (1972) é amplamente reivindicada polos movimentos feministas desde os séculos XIX e XX ata a actualidade. Co seu ideario a favor de que a muller recibise unha instrucción en igualdade cos homes adiantouse cen anos a outras ilustres defensoras da educación da muller como Concepción Arenal ou Emilia Pardo Bazán.

María ou os Agravios da Muller (traducida ó castelán como María o Los agravios de la mujer) é unha obra inacabada da escritora británica. Trátase dunha novela de estilo gótico no que se recolle a súa filosofía feminista desenvolvida en Vindicación dos Dereitos da Muller. O relato foi publicado póstumamente polo seu home William Godwin. O propio Godwin incluiu textos da súa autoría para conectar as diferentes partes da obra. Na novela, que contén bastantes elementos autobiográficos, intercálanse as historias de mulleres pertencentes a diferentes clases sociais, con diferente educación, pero que comparten o seu drama, problemáticas semellantes, mesmos sufrimentos, vítimas todas elas dunha sociedade patriarcal terriblemente inxusta e inhumana. Confiamos en que o poder didáctico dunha obra destas características, cunhas personaxes coas que calquera se pode sentir identificada ten un importantísimo valor didáctico e resulta máis que seguro que penetrará máis fondo nas lectoras e lectores que calquera ensaio por moi bo que este sexa.

Para finalizar, lembrarmos que Mary Wollstonecraft foi a nai de outra célebre muller: Mary Shelley. Mary Wollstonecraft Shelley, a autora da mítica novela gótica Frankenstein; or, the Modern Prometheus (1818). Pero esta será outra historia…

#conNomedeMuller, Ruth Matilda Anderson

As de Camariñas, visten
cal rapaciñas gaiteiras,
saias de vivos colores
polo pescozo da perna,
lucindo o negro zapato
enriba de branca media.
Chambras feitas de mil raias
azuladas e bermellas,
con guarniciós que lles caen
sobr' á rumbosa cadeira.
Para tocar ó pandeiro,
non hai coma tales nenas,
que son as Camariñanas,
feitas de sal e canela.

(Rosalía de Castro, do cantar V de Cantares Gallegos)

A fotógrafa americana R. Matilda Anderson era coñecedora da obra poética de Rosalía, a quen traduciu poemas, ademáis de documentarse a través das lecturas de textos de Manuel Murguía ou Uxío Carré Aldao nas súas viaxes por Galiza. Non hai dúbida de que a lectura dos versos de Rosalía de Castro sería unha fonte de inspiración, proporcionando unha nova visión, un novo xeito de ollar as nosas mulleres, os seus traxes, a paisaxe. A fotógrafa implicouse no coñecimento da realidade galega.

Ruth Matilda Anderson nacía un 7 de setembro de 1893 en Cottonwoood State Farm, Nebraska. Ruth creceu no medio dun ambiente totalmente propicio para a que sería a súa vocación vital. O seu pai, Alfred Anderson, era un fotógrafo profesional que tiña un estudio na pequena vila de Kearney (Nebraska), especializado en retratos e panorámicas. No estudio participaban nas tarefas a súa muller, Alma Wickstrom Anderson e as súas fillas. Alma retocaba moitas das fotografías realizadas polo seu home e mesmo levaba a contabilidade do negocio familiar. Motivada pola profesión dos seus, decidiu ir a New Yok a estudiar na Escola de Fotografía co mestre Clarence Hudson White (Ohio, 1871- Cidade de Mexico 1925). Clarence era un activista na defensa da fotografía coma arte, como disciplina artística, asemade era defensor da valía da muller para cultivar a fotografía ou participar en calquera outra actividade cultural. Ruth obtivo o seu diploma dous anos máis tarde e posteriormente sería contratada pola Hispanic Society of America xunto a outras mulleres fotógrafas. A sociedade fora fundada en 1904 polo hispanista e poeta americano Archer Milton Huntington (N. York, 1870- Bethel, Conneticut, 1955), e el memo supervisaba a aprendizaxe do castelán por parte de Ruth. A fotógrafa recibe o encargo de viaxar a España para obter documentación gráfica, e 1923 vén por primeira vez xunto con outras fotógrafas. Nesta viaxe de varios meses de duración está por Galicia e por Asturias. Despois desta primeira toma de contacto, a nosa retratista vai regresara España en diferentes ocasións. Ao ano seguinte volta a Galicia para fotografar o país, as nosas xentes e diversos aspectos da nosa cultura, como o traxe rexional. Nesta ocasión viña acompañada do seu pai. A guía e o apoio de Alfred Anderson foi esencial para Ruth, tanto no plano técnico como no emocional. Viaxaron por Galiza e Asturias durante un ano, fotografando e improvisando cuartos escuros a xeito de pequenos laboratorios para ir revelando as fotos que facían, nas habitacións dos hoteis nas que se hospedaban. Ao ano seguinte volta de novo polas terras galegas, desta vez acompañada pola fotógrafa Frances Spalding. Despois destas viaxes por Galiza e por España, Ruth vai abandonando a fotografía e en 1954 foi nomeada conservadora de traxes da Hispanic Society, cargo que desenvolveu ata a súa xubilación. Ruth Matilda Anderson realiza a súa derradeira viaxe a Galiza en 1969, á idade de 76 anos. Faleceu en New York en 1983. As fotografías do seu proxecto galego foron publicadas como libro libro pola Hispanic Society co título “Gallegan Provinces of Spain: Pontevedra and La Coruña” (N.York, 1939). O libro Ruth M Anderson, Fotografías de Galicia 1924-1926 foi publicado en 1998 (Centro Galego de Artes da Imaxe e Hispanic Society of America).

#conNomedeMuller: María Cardarelly

Cando se cumplen case dous séculos de que Luis Daguerre presentase o seu daguerrotipo na Academia das Ciencias de Francia, lembramos a María Cecilia Cardarelly Bousquet, nada en Zaragoza en 1845 e falecida nos primeiros anos do s.XX. Seguramente en máis dunha ocasión nos teñamos preguntado pola autoría das fotografías nas que aparece retratada Rosalía de Castro e que tantas veces temos visto publicadas en diferentes medios, nomeadamente nos libros de texto de Lingua e Literatura galegas para secundaria e bacharelato. A autoría corresponde a unha muller chamada María Cecilia Cardarelly, A familia Cardarelly-Bousquet chegou a Santiago de Compostela no ano 1864, e fixaron o seu domicilio na compostelá rúa do Hórreo. María, que contaba entón con tan só 19 anos, montou na casa familiar un estudio fotográfico, convertíndose así na primeira muller que se dedicaba á fotografía profesionalmente en Galicia. Sorprende o feito de que ninguén da súa familia tiña que ver con esta profesión. As mulleres que realizaban fotografías nesa época soían ser mulleres dun fotógrafo, ou ter o pai ou un irmán no gremio. Nada máis lonxe, os seus pais eran tintureiros de oficio e a fotografía era un mundo de homes. María foi unha pioneira neste eido. Tan só estivo activa tres anos e cunha produción tan escasa como valiosa, pois pasou á historia da fotografía galega como a autora dos retratos da nosa grande Rosalía na súa etapa de xuventude. “María retrata a Rosalía con asombrosa dignidade” en palabras do fotohistoriador Carlos Castelao no seu traballo publicado pola Fundación Rosalía de Castro, “María Cardarelly, un lóstrego na fotografía galega” e no mesmo estudo, Castelao afirma que “as fotografías de Cardarelly son pedra fundacional da imaxe física do mito rosaliano”.

Nas imaxes, o retrato de María Cardarelly é da autoría de Eliseo Segond, realizado en Santiago cara 1867.

Actualmente o retrato no que ela mira de fronte está depositado na RAG e o de perfil, pertence ó arquivo da Fundación Rosalía de Castro.

#conNomedeMuller, Xulia Minguillón e as escolas de ferrado

E volveremos ás escolas de ferrado?

Os días corren coma lóstregos, finaliza agosto e o panorama de inicio do curso escolar que contemplamos aparece cuberto cunha mesta néboa metálica e cinsenta que non deixa ver nin cousa a tres pés. Nestes intres de incertidume e inseguranza recuperamos a lembranza de “A escola de Doloriñas”, monumental obra pictórica que lle valeu hai xa 70 anos a unha artista galega para obter a primeira medalla na Exposición Nacional de Belas Artes, outorgada a unha muller por primeira vez na historia da pintura, nun mundo que tradicionalmente era dos homes. Xulia Carmen Minguillón Iglesias (Lugo, 17 de xullo de 1906- Madrid, 20 agosto de 1965) é a única pintora galega que obtén a medalla con esta obra que se fixo internacional, sendo exposta en cidades europeas como Berlín, Venecia, Lisboa e tamén en Bos Aires. A súa obra é de carácter figurativo con protagonismo feminino e nela está presente un anaco da historia da nosa pintura e do noso patrimonio etnográfico e antropolóxico. Retratos, bodegóns, escenas costumistas, a paisaxe urbana e rural. Xulia Minguillón ten recibido outros premios moi importantes ó longo da súa traxectoria, como o Primeiro do Círculo de Belas Artes de Madrid en 1948 coa obra Xuventude, entre outros. Talvez A escola de Doloriñas sexa o máis coñecido. O enorme cadro de case cinco metros cadrados, representa unha escola de ferrado en Lourenzá (Lugo), lugar da residencia familiar da pintora e onde tiña o seu estudio. A escola era rexentada por unha muller, a mestra Dolores Chaves Vizoso, quen impartía aulas ós seus discípulos nunha estancia da súa propia casa. Grazas ós testemuños dun pequeno grupo de alumnas e alumnos que asistiron á escola e que serviron de modelos para a pintora, temos información de como funcionaba. Eles mesmos contan que lles daban tres galletas por cada sesión na que posaban para Xulia. A mestra vivía cunha filla costureira que a substituía cando esta enfermaba. A paga que recibía era dunha peseta ó mes, ademais de leña e alimentos como patacas ou pan. As escolas de ferrado chamábanse así porque na súa orixe pagábase un ferrado de trigo, centeo ou millo ó ano por cada neno que asistía á escola. O ensino impartido era moi elemental, as primeiras letras, os números, o catecismo, normas de conduta e pouco máis. A mestra Dolores Chaves impartía as clases na cociña da casa na que o chan era de terra, os alumnos e alumnas de diferentes edades estaban nun espacio reducido non que tan só vemos unha ventá a través da que se poden ver a paisaxe que rodea á escola. Nos recreos practicaban xogos tradicionais, como a billarda, os nenos, ou saltar á corda, ás nenas, pero na escola estaban mesturados. A obra de Xulia Minguillón está depositada en diferentes museos, principalmente no Museo Provincial de Lugo, tamén no Museo de Arte Contemporáneo de Madrid entre outros. Ademais foi nomeada académica correspondente da Real Academia Galega. Temos información académica sobre esta artista, grazas nomeadamente ós estudos da Catedrática de historia da arte galega Mª Victoria Carballo Calero, da que destacamos a súa tese de doutoramento : “Julia Minguillón”, alén de outros estudos sobre Minguillón e outras autoras da mesma xeración como Maruxa Mallo.

Na Coruña existe unha rúa dedicada á pintora, a “Rúa de Julia Minguillón” perto da Ronda de Outeiro.

#conNomedeMuller, as tres Maruxas

Lela, lela,

Leliña por quen eu morro

Quero mirarme

Nas meniñas dos teus ollos

Non me deixes

E ten compaixón de min.

Sen ti non podo,

Sen ti non podo vivir.

Lela, Micaela, Pimpinela son as tres personaxes femininas de Os vellos non deben de namorarse. Foron interpretadas polas actrices Maruxa Villanueva, Maruxa Iniesta e Maruxa Boga hai 71 anos, o 14 de agosto de 1941 na estrea mundial da obra dramática de Daniel Castelao en Bos Aires, no Teatro Mayo. Habería que esperar xustamente 20 anos para vela representada en Galicia, en xullo do ano 1961 en Santiago de Compostela. A obra dramática componse de tres actos ou lances, e que segundo di o propio autor, “é unha obra maxinada por un pintor e non por un literato” porque a escenografía, decorados e iluminación son os aspectos principais. Castelao válese de elementos do teatro clásico do s.XVII e XVIII, e mais da tradición e do popular cunha proposta estética vangardista. No que se refire á caracterización das personaxes, estas resultan esperpénticas e representan vicios e baixezas, especialmente as mulleres que aparecen caracterizadas dun xeito negativo, cunha moral moi cuestionábel con defectos como a avaricia, a falsidade, a falta de escrúpulos, a traición, as rexoubas. Previamente á confección da obra tal e como a coñecemos hoxe, Castelao tiña escrito Pimpinela (1934), como peza única. El mesmo leuna a un grupo de xóvenes intelectuais en Santiago. Entre eles atopábase Ramón Suárez Picallo, quen por aqueles tempos exercía a dirección artística da Agrupación Artística Compostelá coa intención de convertila nunha auténtica escola de declamación galega. Castelao tiña a intención de representala posteriormente na mesma cidade compostelá, mais o proxecto non se puido levar adiante. Cando o noso autor chega a Arxentina nos anos corenta, leva con el o manuscrito cos tres lances baixo o título de “Os vellos non deben de namorarse. Teatro de Caretas por Castelao”. Faltaba aínda o epílogo que parece engade no último momento e que segundo o catedrático Ricardo Carvalho Calero é o que realmente obedece ó titulo da peza. Segundo o profesor ós tres lances da obra acáelles mellor o título de “os vellos namóranse”. En Bos Aires existía a compañía de teatro fundada por Varela Buxán que contaba con actores e dramaturgos galegos. Esta compañía pasa a chamarse “Compañía Gallega de Comedias Marujita Villanueva” a partir de 1939. Precisamente é Maruxa Villanueva, cantante e actriz galega quen vai interpretar o papel de Lela. Micaela será interpretada pola actriz Maruxa Iniesta e Maruxa Boga foi a protagonista do terceiro acto, interpretando a Pimpinela. As tres Maruxas. Desgrazadamente estas tres artistas veñen sendo pouco coñecidas ou esquecidas, como acontece normalmente con todas as mulleres importantes (ou non) ó longo da historia. As tres eran chamadas as tres Maruxas por un programa de radio que facían en Arxentina, de nome Galicia, emitido entre os anos 1945 e 1948. Alternaban tamén co teatro, representaban obras de Varela Buján en Arxentina e Montevideo. María Iniesta era actriz, locutora de radio, e sobre todo pianista e soprano. Ela foi quen fixo os arreglos musicais, para a canción de Lela e para o coro de estudiantes, entre outros. A actriz e cantante Maruxa Boga era filla de galegos, nacida en Bos Aires en 1915 e falecida no mesmo lugar en 2010. Ademais de actriz, foi periodista e locutora de radio en diferentes programas, nos que sempre introducía autores, poesías, cantigas e temas galegos, mostrándose sempre defensora dos dereitos dos galegos tanto na terra como na diáspora. Era coñecida como “a voz da emigración galega”. En 1998 recibe o premio “Grelo de Ouro” xunto con Maruxa Villanueva e o actor ourensán Tacholas (Fernando Iglesias), polo pulo dado por eles ó teatro galego en Arxentina. Para rematarmos, Maruxa Villanueva (Isaura Vázquez Blanco) naceu en Barrela, (Chantada, Lugo), en 1906. Xunto ó dramaturgo estradense Daniel Varela Buxán forma a compañía teatral que leva o seu nome. No ano 1962 regresa a Galicia e instálase aquí definitivamente. Entra en contacto co Padroado Rosalía Castro e traballa activamente para conseguir fondos co obxectivo de restaurar a casa da Matanza, onde vivira Rosalía e convertila en Museo. Instálase en Padrón e dedícase ata os últimos momentos da súa vida a levar a Casa-Museo de Rosalía e a súa obra. En 1991 a Xunta de Galicia concédelle a Medalla Castelao. Falece un 24 de novembro de 1998 en Compostela.

#conNomedeMuller, María Vinyals

María Vinyals e fillo (1906) do pintor José Garnelo y Alda. Museo de Garnelo-Montilla (Córdoba)

María da Asunción Vinyals e Ferrés, (Castelo de Soutomaior, Pontevedra, 14 de agosto de 1875) “a Marquesa Vermella”, así foi o alcume que recibiu a marquesa de Ayerbe, de Lierta e de Rubi, Condesa de San Clemente, debido ás súas ideas progresistas. Pasa a súa infancia no Castelo onde nace e máis tarde reside en Madrid onde recibe a súa formación. Nos veráns regresa a Pontevedra, ó Castelo de Soutomaior. María Vinyals é unha muller dunha enorme cultura, afeizoada á lectura dos clásicos españois e extranxeiros, toca o piano, pinta, escribe, é quen de expresarse en portugués, francés, inglés e alemán, e destaca nas tertulias da sociedade madrileña, nas que participa. Parece ser que comeza a escreber sendo unha nena pero queima os seus primeiros textos antes de casar. A sociedade da época rexeitaba que as mulleres escribisen por ser considerada unha actividade “pouco feminina”e “contra natura”. Pese a este negativismo social, no ano 1904 publica o libro Castillo del Marqués de Mos en Soutomayor, dedicado á memoria da súa tía Zenobia Vinyals. Nesta época publica artigos en revistas españolas e americanas, artigos nos que analiza a situación das mulleres na sociedade da época, coincidindo coas teses de Emilia Pardo Bazán e Concepción Arenal. Casa dúas veces, primeiro co marqués de Ayerbe en 1896, con quen ten un fillo e do que enviúva en 1908. O seu segundo home, tamén viuvo e con tres fillos, é o médico cubano Enrique Lluria, con quen comparte ideais políticos e sociais. Esta etapa da súa vida vai ser de intensa actividade intelectual e de claro posicionamento feminista, publicando artigos, impartindo conferencias e mesmo chegando a ser presidenta do Centro Ibero-Americano de Cultura Feminino de Madrid. A partir deste momento, vai estar centrada na defensa dos dereitos da muller, nomeadamente o dereito ó voto feminino. En 1906 publica o seu artigo “El voto de la mujer” na Revista Galicia de Madrid. Neste mesmo ano María Vinyals é nomeada académica correspondente pola recén fundada Real Academia Galega. En 1910 María establece o seu fogar no Castelo de Soutomaior, no que vivirá en compañía do seu home Enrique e dos fillos, e xuntos fundan alí mesmo o que será o primeiro sanatorio de Galicia, moderno e ben equipado. Posteriormente e debido á súa ideoloxía socialista terán que abandoar o Castelo. Perden clientes, ás débedas van en aumento e ó clima político orixinado pola primeira guerra mundial tampouco axuda. Inclusive houbo rumores de que foron detidos por acoller no castelo a líderes políticos, como o propio Pablo Iglesias, fundador do PSOE, ou a Giner de los Ríos. En 1917 o castelo é subastado e a parella vai primeiro para Madrid e finalmente para Cuba, en 1919. Da etapa cubana temos información grazas a escritora Anisia Miranda. Non se sabe con certeza o lugar e data do falecemento de María pero hai testemuños que apuntan que sería en París entre os anos 1940 e 1944.

No retrato, Dona María Vinyals e fillo (1906) do pintor José Garnelo y Alda, no museo de Garnelo-Montilla (Córdoba)

Fontes empregadas:

As Precursoras. Aurora Marco (Biblioteca Gallega. Ed. La Voz de Galicia, 1993)

María Vinyals a muller do porvir. Diego Piay Augusto (ed. Alvarellos, 2019)

María Vinyals, Álbum de mulleres, culturagalega.org

María Vinyals en www.traveler.es

Exposición sobre María Vinyals no castelo de Soutomaior: Un sueño llamado Soutomaior: María vinyal 1910-1917 (decembro de 2019)

#conNomedeMuller, María Luz Morales

No centro Mariluz Morales e á súa dereita Eduardo Blanco Amor, BCN El Español

“Acostumbrados a ver a sus mujeres trabajando duramente en los campos ―como ellos―, no puede a los hombres gallegos sorprenderles que también hagan versos... mejor que ellos. Los eruditos cantan, orgullosos desde las glorias de Loedegunda, hija de Ordoño II, en Samos; de Isabel Rodríguez, en Allariz; de Hermesinda, hermana de San Rosendo; de Isabel de Castro, condesa de Altamira; de Josefa de Zúñiga, condesa de Lemos; hasta las de María Teresa Caamaño, María Francisca Isla, Clara Corral, Emilia Quintero, Narcisa Pérez Reoyo, Fanny Garrido, Filomena Dato, Emma Molins, María Corredoira, Carolina Barbeito, Obdulia Prieto, Sofía Casanova y otras, y otras...” (“Kodak de vacaciones”, Morales, María Luz -El Sol [Madrid], 25 de agosto, 1929)

A coruñesa María Luz Morales Godoy, “a gran dona da prensa”, nace o 23 de abril de 1890 nesta cidade. Sendo moi nova a súa familia trasládase a Barcelona, lugar onde vai residir desde entón; se ben nunca romperá a vinculación ca súa terra á que voltará en diversas ocasións. María Luz Morales foi unha auténtica pioneira do xornalismo feminino, realizando unha intensísima e brillante actividade xornalística durante toda a súa vida. A súa carreira profesional presenta múltiples facetas, como directora de revistas e xornais: La Vanguardia (1936), a revista Hogar y Moda, o xornal Diario de Barcelona, a revista Lecturas. No mundo editorial dirixiu en Salvat varias enciclopedias, como Salvat, Universita ou La Moda. El traje y las costumbres en la primera mitad del siglo XX (1947, en tres volúmenes). Como xornalista colaborou con diferentes medios: no diario madrileño El Sol, fundado por Ortega y Gasset, fíxose cargo da páxina feminina La mujer, el niño y el hogar. As súas publicacións sobre moda tiñan sempre un enfoque novedoso:

"Renovarse o morir es, claro está, el eterno dilema. Y para renovarse en este justo instante de la Moda, es preciso ante todo democratizar, simplificar las modas, algunas de ellas por lo menos. Como jugar al tenis con traje de cola, o subir a un tranvía con sombrero desbordante de plumas lloronas?” (da enciclopedia Salvat: La moda. El traje y las costumbres en la primera mitad del siglo XX)

Como tradutora realizou as adaptacións ó castelán das películas da Paramount Pictures, chegando a ser asesora literaria da productora. No xornal La Vanguardia redactaba a crítica semanal da carteleira na sección “Vida cinematogáfica” que asinaba con nome masculino, usando o galdosiano seudónimo de Felipe Centeno. Traduciu biografías como a de Mademe Curie e tamén os clásicos da literatura universal: Obras maestras al alcance de los niños da editorial Araulce (Homero, Lope de Vega, Cervantes, Shakespeare…). Canto disfrutamos das súas traducións na etapa xuvenil! Lembramos na casa con especial agarimo a versión de Peter and Wendy de James Matthew Barrie, traducido como Peter Pan y Wendy. Esta foi a primeira versión ó castelán que se fixo desta obra. O libro, que aínda conservamos, pasou de man en man por diferentes xeracións na familia. En 1933 comeza a facer crítica teatral. O teatro era unha das súas grandes paixóns e escribiu teatro: Romance de media noche-1935, con Elisabeth Mulder, estreada en Bilbao no teatro Arriaga en 1936. En 1955 publica a súa novela “Balcón al Atlántico, (outra novela sin héroe)” na Editorial Surco, que fundara o seu sobriño Federico Ramírez Morales en 1941. A novela está inspirada na Coruña. Utilizaba entre outros o pseudónimo Jorge Marineda como tributo á cidade. A súa novela “El amor empieza en sábado” foi levada ó cine en 1958. E poderíamos seguir citando exemplos do extensísimo traballo realizado pola autora, “sempre na brecha”, como ela mesma dicía. Pero non todo foi camiño de rosas para Morales, pois a breve etapa de pouco máis de medio ano como directora de La Vanguardia en 1936, costoulle despois do golpe de estado ser acusada de colaborar coa República e de pertencer ó Partido Galeguista. Foi expedientada, encarcerada e apartada da profesión. A partir dese momento continuou escribindo para determinadas revistas, pero anónimamente ou baixo pseudónimo, como o de Jorge Marineda ou Ariel. En 1948 rehabilitada xa como periodista, pode voltar ó exercicio da profesión. En 1949 ingresou na redacción do Diario de Barcelona onde traballou ata que se xubilou.

Pero se hai algo que como galegas debemos acentuar desta extraordinaria muller é o seu vencello con Galicia. Aurora Marco na súa obra Irmandiñas, informa do seu nexo coa terra; vinculada ó Partido Galeguista, formou parte do Grupo Galego de Barcelona do que era Presidenta Honoraria, participando en numerosos actos como a homenaxe ós Martires de Carral en 1933, promovendo o Estatuto de Autonomía e posterior celebración pola aprobación do mesmo no 36. Segundo di A. Marco, ese mesmo ano constitúese en Santiago de Compostela a Asociación de Escritores Galegos e ela é elexida como representante da asociación. Galicia foi a protagonista de numerosos discursos, conferencias, ensaios e artigos. A defensa de Galicia, da lingua: “¿Por qué, mujer culta de Galicia, has abandonado tu lengua, tan hecha para ti y por ti, tan expresiva en tus labios, tan dulce en tu sentir?” (“Unha rosa de cen follas” en “Kodak de vacaciones”, Morales, María Luz -El Sol [Madrid], 25 de agosto, 1929), das mulleres ilustres como Rosalía de Castro, Pardo Bazán, Concepción Arenal. As mulleres tiveron sempre un grande protagonismo na súa obra. No seu ensaio Las Románticas 1830-1930, escribe sobre mulleres relevantes como Rosalía de Castro, Cecilia Bölh de Faber, Gertrudis Gómez de Avellaneda ou Mariana Pineda, entre outras.

Mary Luz Morales é das poucas autoras galegas do s. XX que recibiu en vida importantes recoñecimentos e premios, como o premio Nacional de Teatro en 1963 ou premio de periodismo Ciudad de Barcelona en 1972 entre moitos outros. En 2016 a Fundación La Caixa, La Vanguardia e o Observatorio cultural de Xénero crearon na súa memoria o Premio de Periodismo que leva o seu nome. María Luz Morales Godoy, a dona do periodismo para quen escribir era o alento vital (“Yo nunca dejaré de escribir, porque me es tan necesario como el respirar”) faleceu en Barcelona o 21 de setembro de 1980.

Desde o ano 2014 temos na Coruña unha rúa que leva o seu nome no barrio de Labañou.

Fontes:

- Aurora Marco, “ María Luz Morales e Galiza” en Irmandiñas, páxs.: 344-348

-María luz Morales: Wikipedia/ Galipedia.org

Marcos Doespiritusanto Gallego y Helena González Fernández (EDS.): Frente a nosotras y junto a nosotras. Heroínas, mujeres, cine y moda (con textos e artigos de María Luz Morales)

#conNomedeMuller: A Nosa Terra

O primeiro número do xornal a Nosa Terra ve a luz o 4 de agosto de 1907 na Coruña. Fundado por iniciativa de Manuel Murguía, Manuel Lugrís Freire e Florencio Vaamonde Lores, entre outros, e co editor e libreiro Eugenio Carré Aldao como director. Todos eles pertencentes á Cova Céltica e a Solidaridad Gallega. O obxectivo é potenciar os valores da terra e reivindicar a lingua e cultura. Nun principio é unha publicación bilingüe, con predominio do castelán, o galego queda para a creación literaria. O xornal vai ter unha longa vida, pero chea de mundanzas e altibaixos pasando por diferentes etapas durante a súa historia. A do inicio culmina en 1912 e a partir de 1916 convírtese no órgano de expresión das Irmandades da Fala. Durante os anos 1933-36 pasa a ser o voceiro do Partido Galeguista, editado xa íntegramente en galego. A partir de 1936 o semanario cerra as súas portas e sobrevive no exilio, en Arxentina, entre os anos 1938 e 1972. En 1977 xorde un novo proxecto que recupera o xornal e que terá por vez primeira a unha muller como directora, a escritora e profesora Margarita Ledo Andión. En 1980 Margarita Ledo foi substituída por Xosefina López Corral. Ó ano seguinte a publicación foi clausurada durante uns meses acusada de atentar contra a Constitución. Finalmente a redacción trasládase a Vigo ata que no ano 2011 a publicación deixa de existir.

As mulleres tamén participaron activamente en A Nosa Terra aínda que o seu papel non fose tan relevante, sobre todo nos primeiros tempos. A partir da fundación das Irmandades da Fala, a mulleres van colaborar activamente coa publicación. Actividades como a iniciativa dun grupo de mulleres das Irmandades da Coruña, que promoveron a confección dunha bandeira galega para a asociación, son unha boa proba diso. Para levar a cabo este proxecto abriron unha colecta a través da revista a Nosa Terra en abril de 1917, facendo un chamamento aberto a todas as señoras que quixesen participar. Entre as impulsoras da idea estaban Micaela Chao Maciñeira e as súas irmás, Tereixa e Carme; as fillas de Francisco Tettamancy, Amalia e Ramona; Clementina Ponte, tía dos Vilar Ponte e María Miramontes entre outras. Ademais recibiron a colaboración de traballadoras anónimas, obreiras que fixeron doazóns importantes como a das cigarreiras da coruñesa Fábrica de Tabacos ou a dun grupo de importante de mulleres de Sada, que na súa maioría estaban vinculadas co mundo mariñeiro, traballaban na lonxa ou vendendo peixe en Sada ou Betanzos.

Este poema de Eduardo Pondal aparece publicado no primeiro número do xornal:

Qu´os bardos anunciaran;

D´as gandras largazias

As brétomas escuras s´alongaran.

Ven a maturidade;

Vosa miés verdecente;

Gallegos, despertade,

Baruda e forte xente;

Vosa fouce afiade

Como agudo crecente,

Vosa fouce faosa

Vosa fouce robusta e fulxente.

Diante de vos ondea

A barda d´ouro ardente…

Segade a vosa herdade,,

¡ay d´aquel que non sea Valente!

Segade, gallegos, con forza, segade.

#conNomedeMuller: Grândola vila morena

"Grândola, Vila Morena

Terra da fraternidade

O povo é quem mais ordena

Dentro de ti, ó cidade

...

Em cada esquina, um amigo

Em cada rosto, igualdade

Grândola, Vila Morena

Terra da fraternidade"

Grândola é unha vila do Alentejo portugués que está a media hora do Atlántico. En portugués podemos conxugar o verbo "grandolar" co significado de interromper intervencións de políticos para protestar sinalando que "o pobo é quem máis ordena"; mesmo existe o nome grandolada para indicar unha protesta. Zeca Afonso (José Manuel Cerqueira Afonso dos Santos. Aveiro, 2 de agosto de 1929 - Setúbal, 23 febreiro 1987) e a Revoluçao dos Cravos tiveron que ver con isto. Xosé Afonso compuxo a canción Grândola en homenaxe á Sociedade Musical Fraternidade Operaria Grandolense, pero foi denunciada como unha canción comunista e prohibida polo réxime salazarista. Interpretada en vivo por vez primeira no Burgo das Nacións en Santiago de Compostela, no ano 1972. Na actuación estaba acompañado do seu amigo o cantautor Benedicto García, fundador de Voces Ceibes. En Marzo de 1974, Zeca Afonso conseguiu burlar á censura e interpretou a canción nun concerto no Coliseo de Lisboa. Neste concerto había militares do Movimento das Forzas Armadas portuguesas e escolleron a canción como sinal para a revolución. A consigna era que cando a canción soase na radio, a revolución comezaría; e así foi, sendo emitida pola emisora radio Renasença de Lisboa xa na madrugada do 25 de abril.

A diva do fado portugués Amalia Rodrígues (Lisboa, 23 de xullo de 1920 - 6 de outubro de 1999) grava un vinilo en formato single, titulado Grândola, Vila Morena en 1974, despois da Revoluçao dos Cravos.

A actriz e directora de cinema, a lisboeta María de Medeiros debuta no ano 2000 coa película Capitáns de Abril (que poidemos ver o pasado venres 31 na canle 2 da TV), baseada na Revolución portuguesa do 25 de abril.

#conNomedeMuller: Gloria Fuertes

Gloria Fuertes (Madrid, 28 de xullo de 1917- 27 de novembro de 1998)

"Escribo para niños para comer.

Escribo para mayores para vivir.

Escribo poesía porque no puedo evitarlo

y escribo testamentos por si me pasa algo."

Gloria Fuertes definíase deste xeito en Poemas más prácticos que teóricos

Mujer de verso en pecho

Marabillosa e máxica Gloria que nos fixeches pasar momentos ben felices e entretidos cando o mundo da infancia  reinaba na casa, cos teus Versos fritos, Chupachups, Adivinanzas de Gloria, Me crece la barba...  ( e cos versos para os adultos  tamén, que non se diga...)

Ca definición de "guerra" do Diccionario estrafalario, poñiamos caras tristes, iso si!

"Los niños, los viejos y las mujeres

no hacen la guerra,

pero mueren en ella, 

en los pueblos, en las ciudades,

mueren de sed, hambre o heridas

de metralla..."

https://www.google.com/search?q=GLORIA+FUERTES&oq=GLORIA&aqs=chrome.0.69i59l3j69i57j46l4.2729j0j8&sourceid=chrome&ie=UTF-8

Picasso e as caixas de farias das cigarreiras

Picasso e as caixas de farias das cigarreiras

En 1891 a familia de Pablo Picasso instálase na Coruña debido a que seu pai ingresaba como profesor de debuxo na Escuela Provincial de Artes Oficios da nosa cidade. O neno Pablo cumpliría dez anos uns días despois de chegaren e vivirían na cidade durante catro anos, ata 1895. Picasso comeza a pintar as súas primeiras obras. O artista aproveitaba as caixas baleiras de farias que había por casa e que foran elaboradas na coruñesa Fábrica de Tabacos. Pintaba as tapas e vendíaas para gañarse unhas pesetas que moi probablemente gastaría máis tarde cos amigos.

Na imaxe, El Picador do neno Picasso

#conNomedeMuller-Teresa Herrera

Teresa Herrera e Pedrosa (A Coruña, 1712-1791) , coñecida na cidade como "a vella bruxa" ou a "muller dos demos", dedicou a súa vida, o seu traballo e humildes recursos, moitos obtidos de esmolas, en axudar ás mulleres pobres e desamparadas. Teresa utilizou a casa familiar que herdara como refuxio onde cobixaba e mantiña a mulleres enfermas e necesitadas, convertíndo así a súa vivenda no chamado "hospitalillo de Dios". Grazas ás súas aportacións, en 1971 iniciouse a construción do Hospital de la Caridad, (hoxe rúa Hospital-Zalaeta) que estaba destinado a Maternidad e Orfanato, coa finalidade de evitar o abandono dos recén nados de familias sen recursos. Por desgraza Teresa Herrera morreu sen velo rematado. Posteriormente a expedición Balmis, que partiu da Coruña en 1803, nutriuse dun fato de rapaces deste hospicio, para levar a vacina da variola a outros lugares do mundo.
En 1862 publícase o Álbum de la Caridad, un volume no que se recollen todas as composicións poéticas presentadas nos primeiros Xogos Florais da Coruña o ano anterior. Os beneficios obtidos da venta desta obra irían destinados precisamente a este hospital que nese momento dirixía a ilustre coruñesa Xoana de Vega.

#conNomedeMuller: o Día de Galicia 2020

#conNomedeMuller

Emilia Docet Ríos e Mercedes do Campo no Día de Galicia de 1934

Santiago de Compostela, 24 de xullo de 1934. Son as dez e media da noite e na Praza da Quintana vai dar comezo o Mitin das Arengas organizado polo Partido Galeguista. Para abrir o acto unha banda de música interpreta o himno galego ante a multitude. No palco están presentes destacadas personalidades do galeguismo. Despois de que deixe de soar o himno, unha vintena de persoas intervirán por orde alfabética, dispondo cada un deles de cinco minutos para dirixirse ó público. Entre os asistentes figuran Castelao, Alexandre Bóveda, Otero Pedrayo, Suárez Picallo e Vilar Ponte. Nesta ocasión dúas mulleres lanzarán tamén as súas arengas, elas son a viguesa Emilia Docet Ríos e a ourensá Mercedes do Campo. Cerrará o acto o presidente da Academia Galega, Manuel Lugrís Freire. Ó remate do mitin fórmase unha manifestación que leva na cabeceira tres bandeiras galegas e que desemboca diante da estatua de Rosalía de Castro no santiagués Paseo da Ferradura. Alí interprétase novamente o himno galego.

Parece ser que o acontecimento espertou grande expectación na cidade, ademais o feito de que houbese intervención de mulleres nun acto deste tipo era algo excepcional e novedoso. O xornal El pueblo gallego escribe o seguinte titular para anuncialo:

“El gran acto de la Plaza de la Quintana”

Emilia Docet- Faro de Vigo, 1933

e cita expresamente ás dúas oradoras. Noutros xornais atopamos a referencia ás mulleres pero sen os nomes:

“Hablarán además dos señoritas. La Plaza de la Quintana estará iluminada y se la dotará de altavoces”

Nunha entrevista publicada en el Pueblo Gallego no ano 1933 Emilia Docet declara :

“A maior alegría da miña vida será o día no que á nosa terra se lle conceda o seu Estatuto”

Mercedes do Campo publica en A Nosa Terra, en Xullo de 1935, o artigo Día de Galicia, que remata así:

“Deus queira que chegue pronto o Día Grande, outro Vintecinco de Xulio en que todos en pé poidamos cantar co poeta: A NOSA TERRA E NOSA. ¡VIVA GALICIA CEIBE!”

Hoxe, 25 de xullo de 2020, cúmplense cen anos de que as Irmandades da Fala organizaran o primeiro Día de Galiza, en 1920. En novembro de 1919, durante a celebración en Santiago de Compostela da II Asemblea Nazonalista das Irmandades da Fala, acordan fixar como Día de Galiza o 25 de xullo. A data escollida non era do agrado de todos por coincidir cunha festa relixiosa. Antón Vilar Ponte propón celebralo o 17 de decembro, data do aniversario da execución na praza da catedral de Mondoñedo do Mariscal Pardo de Cela no s. XV, por orde dos Reis Católicos. O acordo foi publicado no órgano oficial das Irmandades da Fala, a revista A Nosa Terra. Durante a ditadura franquista prohíbese a celebración que non volverá a ser permitida ata mediados dos anos oitenta do século XX. A celebración do Día de Galicia terá que irse ó exilio. Daniel Castelao exiliado en Arxentina, pronuncia o discurso de Alba de groria no Teatro Arxentino durante o festival organizado polo Centro Gallego de Buenos Aires para celebrar en palabras do autor "a festa maor de Galiza, a Festa de todol-os galegos", posteriormente publicado en A Nosa Terra. Castelao declarou que o escribira o ano anterior durante a súa estancia en Marsella e está incluído no libro IV de Sempre en Galiza, rematando o discurso con estas palabras:

"Que a fogueira do esprito siga quentando as vosas vidas e que a fogueira do lume nunca deixe de quentar os vosos fogares"

Ediciós Galicia do Centro Gallego de Buenos Aires, 1948

Alicia Mariña @Sálvora mx, 2020

#conNomedeMuller: Luísa Villalta

Luísa Villalta:

"Non abonda a palabra recitada
para fechar o libro da memória,
no fundo sempre hai algo que se ignora
como lido só en páxina selada.

a palabra non é escrita, é soñada
entre o soño do sonido, incolora
entre as cores do sentido, acesória
como auséncia imprescindíbel e o nada.

procurando ese rosto que se corta
no vacio producio entre os versos,
ascendin pola escada até unha porta

dunha estáncia onde resoan, imersos,
os ecos da palabra, que está morta,
na orfa luz en que van boiar dispersos" (Música reservada, Edicións do Castro, 1991, Sada)

O 15 de xullo de 1957 nacía na Coruña Luísa Villata Gómez, escritora, titulada superior en violino que formou parte da Xoven Orquestra de Galicia, profesora de Lingua Galega e Literatura en ensino secundario, conferenciante tamén, colaboradora de revistas e xornais e moito máis, pero sobre todo compañeira e amiga. Coñecín a Luísa polos tempos de COU na Coruña e máis tarde compartiriamos aulas na Facultade de Filoloxía e departamento de Galego, como profesoras no IES Díaz Pardo de Sada, ata que faleceu no ano 2004, xusto cando feliz

acababa de recibir o XIII Premio Espiral Maior polo libro de poemas En concreto. O seu compromiso indiscutíbel coa nosa lingua e cultura, co noso pobo e a defensa dos dereitos das mulleres son o denominador común da súa intensa e fervente traxectoria vital. Parabéns para ti, Luísa, aí onde esteas!

Publicación monográfica dedicada a Luísa Villalta pola Fundación Suárez Picallo de Sada

#conNomedeMuller- Jacinta Landa Vaz

JACINTA LANDA

Jacinta Landa Vaz (3 de novembro de 1894-13 de xullo de 1993) é unha galega de adopción cunha vida apaixonante. Nace en Badajoz, filla dun extremeño e dunha portuguesa. Jacinta estudia secundaria en Madrid na Institución libre de Enseñanza, onde debeu coñecer a Vicente Viqueira con quen casa e vén para Galiza. Jacinta xa rematara os sus estudos na Escola Normal na que se especializara no ensino de nenos xordos e cegos. Jacinta e Vicente instálanse na Coruña onde seu home imparte clases no instituto e onde vivirá durante sete anos. O casal Landa-Viqueira estaba moi vinculado coas Irmandades da fala coruñesa e pénsase que Jacinta colabora coas Irmandiñas de Coruña e de Sada. A parella pasa moitas temporadas en Bergondo (perto de Sada), onde estaba a casa familiar de Viqueira. Deste xeito entra en contacto coa lingua e cultura galegas. Cabe destacar que Viqueira foi o primeiro impulsor de métodos para a aprendizaxe da lectura na lingua da terra. De feito un dos tres fillos de Jacinta, Luísa, nace na Coruña (os outros dous naceran en Badajoz) e aprende a ler e escribir en galego cos materiais para a aprendizaxe da lingua que o seu propio pai elabora. Tras a morte do seu home en 1924 trasládase a Madrid onde seguindo as directrices da Institución Libre de Enseñanza, funda con outras persoas os centros pioneiros como a Escuela Internacional Española e posteriormente a Escuela Plurilingüe. Cando sucedeu o golpe de estado de 1936 estaba en Galicia, no pazo familiar de Vixoi en Bergondo, onde viña nos veráns e onde permace oculta durante nove meses. Consegue fuxir, pasando por Madrid e Francia e continúa co seu compromiso coa República, realizando labores solidarias de axuda a persoas que sufriran as consecuencias da guerra como cativos que quedaran orfos ou persoas que tiñan que fuxir ó exilio. Alén diso, Jacinta durante a súa estadía en Madrid, forma parte do Liceum, colectivo feminista composto na súa maioría polas mulleres máis relevantes da república que querían ser escritoras e ocupar un espazo na literatura en igualdade cos homes. Posteriormente instálase en México tamén como exiliada, ca súa familia. Alí casa por segunda vez e realiza unha intensa actividade colaborando cun centro de ensino fundado por exiliados españois, co Padroado da Cultura Galega e coa revista Vieiros, entre outras. Desta traxectoria vital tan rica, talvez o máis salientable pola súa orixinalidade sexa o legado sonoro que Jacinta nos deixou. Entusiasmada pola literatura oral decidiu gravar un repertorio musical cantando “a capella” no que evocaba melodías populares autóctonas aprendidas na súa infancia de Extremadura, Portugal e Galicia. Este legado pasou ós fillos e despois ós netos. As cancións foron gravadas nun estudio en México DF en 1958 e agora están recollido no libro-cd titulado “O legado sonoro de Jacinta Landa Vaz Galiza, Portugal e Extremadura”. A obra é froito da colaboración do rianxeiro José Luís do Pico Orjais, Domingos Morais de Lisboa e a extremeña Pilar Barrios. O libro contén ademáis un estudo biográfico feito por Pico Orjais e Jacinta Palerm, neta de Jacinta. Na parte do repertorio dedicado a Galicia, hai cancións de berce compostas por Vicente Viqueira, de Rosalía e un feixe de cantigas populares constituíndo un patrimono valiosísimo para a historia da música galega.